Өвөл наадаж, өв соёлоо өвлөнө.

Өвлийн хуралдайн учир

Наадам нь зуны дэлгэр цагт наадахын зэрэгцээ өвөл хуралдай хурж, хуримладаг уламжлалыг үргэлжлүүлэх үзэл санаатай. Тунхагт Цагаан сараар элгэн түмнээрээ золгон учирч, өвөг дээдсээ дурсаж, түмэн гал ноцоон шинэ жилээ угтдаг ёсыг дурдсан. Бүтэн сартай өдөр ургах нараа угтаж, гарах сараа тосон хуримлах нь наадмын санааны нэгэн үндэс юм.

Тунхагт 2027 оны 1 дүгээр сарын 22-ны өдрийг “Сүрээр дарагч” хэмээх гал морин жилийн цагаагчин үхэр сарын цагаагчин үхэр өдөр, өвлийн сүүл сарын шинийн 15 хэмээн зарласан. Энэ нь зохион байгуулагчийн эх материалд хэрэглэсэн цаг тооллын тайлбар юм.

Танилцуулгад “Хахир хатуу ч гэлээ Монголын өвөл нь харь орны зунаас ч дулаан” хэмээх үгийг дурдсан. Энэ нь хамтын хурим, халуун дотно угталтын санааг илэрхийлсэн хэллэг болохоос хэмжсэн температурыг харьцуулсан тайлбар биш юм.

Өвөг дээдсээ дурсах түүхэн санаа

Тунхагт Хүннү эзэнт гүрний Модун шаньюй, Хамаг Монголын Хабул хаан, Их Монгол Улсын Тэмүжин Чингис хааныг дурсан хүндэтгэхээр тусгасан. Модун шаньюйг нэхэн дурсах 2,200 дахь, Хабул хааныг эргэн дурсах 880 дахь, Чингис хаанаа дурсах 800 дахь жил хэмээн тодорхойлсон нь тунхгийн өөрийн дурсгалын тайлбар болно.

Танилцуулгад Чингис хааны 1218–1224 онд баруун зүгт Сартуул улсыг дайлсан аян, 1224 оны өвөл нутаг буцах замдаа саатан өвөлжсөн тухай өгүүлдэг. Үүнийг Чингисийн чулуу, Есүнгэ мэргэний харваагаар дурсагдах хуралдай, наадамтай холбон тайлбарласан. Танилцуулгад уг хуралдайг 1224 оны өвөл эсвэл 1225 оны хавар болсон гэж үздэгийг, тунхагт 1225 оны хаврын Буга сочухайг дурдсан. Мөн Монголын нууц товчоонд Хоталыг хаан өргөмжлөөд Хорхунагийн саглагар модны дор газрыг халцартал дэвхцэн бүжиглэж хуримласныг эргэн сануулсан. Эдгээр нь наадмын түүхэн сэдлийг тайлбарласан эх материалын өгүүлэмж юм.

Танилцуулгад 1189 онд Хар зүрхний Хөх нуурын эрэгт Тэмүжинийг Хамаг Монголын хаанд өргөмжилсөн хуралдайг дурдсан. Мөн Тэнгэр уулын бэл дэх Ишгэн нуурын эрэгт 1250 онд хуралдай хурж, их хаадын орыг Толуй эзний удамд шилжүүлэх суурь тавигдсан хэмээн тайлбарласан. 1203 оны Балжун нуурын андгайд зовлонг хамт туулж, амжилтыг хамт хуваалцан, ирээдүйд бие биеэ үл мартах тухай өгүүлсэн нь наадмын андын барилдлагын гол санаа юм. Танилцуулга нь Бурхан Халдун уулын бэл, Хэнтийн Хөдөө аралтай холбоотой Их хуралдайг нуурын эрэгт болсон түүхэн хуралдайнуудаас ялган өгүүлж, Өрмийн нуурыг энэ үзэл санааг үргэлжлүүлэх шинэ хуралдайн өлгий хэмээн тодорхойлсон. Эдгээр нь эх материалд тулгуурласан түүхэн сэдэл бөгөөд тусад нь нягталсан түүхийн он дараалал биш юм.

Нуур орчмын түүх, соёл

Танилцуулгад Өрмийн нуурын эрэгт баруун Монголын хиргисүүр, зүүн Монголын дөрвөлжин булшны соёл зэрэгцэн оршдогийг Хамаг Монголын соёл уулзсан газар хэмээн тайлбарласан. Наяа ноёны захирч байсан төвийн баатар түмнийг Толуй эзний голын улстай мөн холбон өгүүлсэн.

Бүс нутгийн түүхэн орчинд нуураас ойролцоогоор 100 км зайд хэмээн танилцуулсан Луут хотын туурь, Могод сумын Монгол Брахми үсгээрх Хүйс толгойн бичээс, хоёр өдрийн газарт буй хэмээн дурдсан Түмэн амгалант ордыг багтаасан. Эдгээр нь танилцуулгын түүх, соёлын холбоос бөгөөд аяллын баталгаат маршрут, үйлчилгээний санал биш юм.

Байршлын сонголтод Сайхан, Орхон сумдын адуун соёл, айргийн уламжлал чухал байр эзэлнэ. Танилцуулгад 2025 оны үзүүлэлтээр Сайхан сум 52,829 адуутай, гуравдугаарт; Орхон сум 41,944 адуутай, аравдугаарт эрэмбэлэгдсэн хэмээн дурдсан. Эдгээр нь эх материалын тухайн оны бүс нутгийн үзүүлэлт бөгөөд наадамд ирэх адууны баталгаат тоо биш.

Үзэл санаанд нийцсэн нуур

Танилцуулгад Өрмийн нуурыг ойролцоогоор 0.7 км² талбайтай, урт нь 1,514.3 м, өргөн нь 689.12 м гэж тодорхойлсон. Өвлийн морьт наадмын жишээнд 1907 оноос эхэлсэн хэмээн дурдсан Сент-Морицын White Turf наадмыг авч, тус нуурыг ойролцоогоор 0.78 км² талбайтай, 1.6 км урт, 0.6 км өргөн, далайн түвшнээс 1,768 м өндөрт гэж харьцуулсан. Энэ нь танилцуулгын үзэл санааны харьцуулалт бөгөөд Өрмийн нуурын мөс, уралдааны замын аюулгүй байдлыг баталгаажуулсан үнэлгээ биш юм.